Það eru komnir rúmir fimm mánuðir frá sveitarstjórnarkosningum. Þá tóku til starfa hundruðir bæjarfulltrúa og einhverjir þúsundir annara einstaklinga sem sinna m.a. hlutverki varamanna í sveitarstjórn, aðal- og varamanna í ráðum, nefndum og samráðshópum, fulltrúa í stjórnum og starfshópum o.s.frv.

Þetta fólk starfar fyrir íbúa. Íbúar greiða laun fólksins og það nýtur vonandi góðs af ákvörðunum þess. Síðan snýst þetta við að fjórum árum liðnum þegar að við kjósum aftur.

Fulltrúar fólksins

Það heyrist oft hjá fulltrúum íþróttafélaga, samtaka, stofnanna og fyrirtækja þessi gamla en sanna klausa:

,,Þið komið og sýnið ykkur fyrir kosningar, allt voða flott og þið ætlið að standa ykkur vel. Svo hverfið þið næstu fjögur árin í þægilegu innivinnuna og komið síðan að því liðnu aftur eins og ekkert hafi í skorist.’’

Vissulega halla kjörnir fulltrúar sér ekki bara aftur í hægindastólnum í fjögur ár og sinna engu. Það er nefnilega mikil vinna sem fer fram innan sveitarfélagsins á hverju kjörtímabili.

En þessi vinna er alls ekki alltaf sýnileg, stundum getur reynst erfitt að fá mikilvæg mál til umræðu hjá sveitarstjórnum og tengslin við íbúana eru oft lítil nema á fjögurra ára fresti.

Það að efla tengslin milli kjörinna fulltrúa og bæjar- eða borgarbúa á kjörtímabili er gríðarlega mikilvæg leið til þess að tryggja að allir séu á sömu blaðsíðu og enginn misskilningur komi upp.

Hverjir eru bæjarfulltrúarnir okkar?

Nú hafa vefsíður flestra íslenskra sveitarfélaga gengið í endurnýjun lífdaga síðustu tvö til þrjú ár. Þar gefst kjörið tækifæri til þess að skapa innsýn inn í starf bæjarstjórna, og það er stundum nýtt - en oftast verulega vannýtt.

Á heimasíðum flestra sveitarfélaga eru upplýsingar um bæjarfulltrúa einfaldar: nafn, netfang og mynd af fulltrúanum. Sumstaðar er ekki einu sinni gefið upp netfang og myndir eru heldur ekki sjálfgefnar.

Á eldri vefsíðum sveitarfélaga eins og Kópavogsbæ, Akureyrarbæ og Garðabæ var oft að finna æviágrip bæjarfulltrúa. Í dag er slíkt aðeins að finna á vefsíðu tveggja af sjö stærstu sveitarfélögum landsins: Reykjavík og Garðabæ. Á vefsíðu beggja sveitarfélaga hafa æviágrip þó ekki ratað að fullu inn hjá öllum fulltrúum.

Hvaða hagsmuni hafa bæjarfulltrúarnir?

Annað sem getur skipt máli þegar kemur að gagnsæi er að gera sundurliðun á fjárhagslegum hagsmunum bæjarfulltrúa opinberar. Í mörgum tilfellum er á vefjum sveitarfélaga aðeins að finna eldgamlar upplýsingar um fjárhagslega hagsmuni bæjarfulltrúa sem eru hættir störfum eða hafa ekki endurnýjað upplýsingarnar síðan í upphafi síðasta kjörtímabils.

Fyrir því geta reyndar verið margar ástæður. Meðal annars eiga bæjarfulltrúar það til að gleyma eða sleppa að endurnýja upplýsingar um sig, og svo getur ástæðan líka verið að vefir sveitarfélaganna séu ekki uppfærðir, þó að fulltrúinn hafi fyllt út upplýsingar.

Bæjarvika

Á Alþingi eru haldnar sérstakar kjördæmavikur. Þetta eru tvær vikur á vetri, að hausti fara þingmenn hvers kjördæmis í ferð með öðrum þingmönnum sama kjördæmis en að vori er dagskrá kjördæmaviku hvers flokks fyrir sig að ákveða.

Vissulega er eðli sveitarstjórnarmálanna öðruvísi en landsmálanna. Bæjarfulltrúar þurfa ekki að flytja úr sínu kjördæmi til þess að sinna sínum störfum og þeir eru í langflestum tilfellum ekki á fullum launum, þ.e.a.s. þeir eru í annarri vinnu meðfram fulltrúastörfum.

En hugmyndin um að bæjarfulltrúar og aðrir kjörnir fulltrúar fari í auknum mæli í ,,kjördæmaheimsóknir’’ er samt í eðli sínu sniðug. Í sumum sveitarfélögum hefur þetta verið innleitt að einhverju leyti, ég ætla ekki að alhæfa um það. En í amstri endalausrar ákvarðanatöku eiga þessir hlutir til að gleymast, og þá er ekki seinna vænna en að fara í ,,milli-kosningaham’’.

Þátttakan

Að öllu ólöstuðu er þó mikilvægasti þátturinn eflaust sá að bæjarbúar séu þátttakendur í ákvarðanatöku. Þetta gengur samt á báða bóga.

Sveitarfélögin mættu m.a. skoða að fjölga íbúafundum, stofna íbúaráð og gera starfsemina þannig úr garði að bæjarbúar eiga ekki einungis greiðan aðgang að gögnum, heldur séu þeir þátttakendur í starfinu.

Ungmennaráð, öldungaráð, og samráðshópur um málefni fatlaðs fólks, eru líka mjög mikilvægir vettvangar í nánast öllum sveitarfélögum landsins. Efla þarf tengslin við þessi ráð, en það er þó til batnaðar í flestum sveitarfélögum.

Eru íbúar tilbúnir?

Við fjárhagsáætlanagerð myndast kjörið tækifæri til þess að leggja sína skoðun fram, enda eru sveitarfélögin bundin af áætlunum þegar kemur að stórum ákvörðunum það árið, nema samþykktir séu viðaukar. Sveitarfélög eins og Garðabær hafa auglýst eftir tillögum fyrir fjárhagsáætlanagerð um árabil en í ár bárust aðeins 16 tillögur í gegnum samráðsgátt bæjarins.

Svo nú þegar að fjárhagsáætlanagerð gengur í garð, ætla ég að hvetja íbúa í sveitarfélögum nær og fjær að kynna sér málin. Það vita það kannski ekki allir en á vefsíðum nánast allra sveitarfélaga landsins er að finna oft ítarlegar fundargerðir. Þá er oft hægt að gramsa á vef sveitarfélaganna eftir ,,opnu bókhaldi’’, sem er oft uppfært sjálfvirkt þó að það sé ekki alltaf auglýst.

Bæjarfulltrúar fyrir bæjarbúa

Á Íslandi eru eitthvað yfir sextíu sveitarfélög, sem öll sinna mikilvægri starfsemi. Þau bera ábyrgð á menntun barnanna, þau bera ábyrgð á þjónustu gagnvart fólki með fötlun, þau sjá um að íþróttalíf í sveitarfélaginu gangi smurt, þau reka bókasöfn og félagsheimili, sjá um göturnar okkar, úthluta lóðum. Ég gæti haldið endalaust áfram.

Þetta er starfsemi sem varðar okkur öll, er í sameign okkar allra. Bæjarbúar eru eigendur, og eigendur eiga rétt á innsýn inn í reksturinn.

Það er í hag okkar allra.

Heimildir og frekara lesefni:

• Sveitarstjórnarlög 138/2011 má finna á vef: https://www.althingi.is/lagas/nuna/2011138.html

• Reglugerð 1212/2015 um fjármál sveitarfélaga má finna á vef: https://island.is/reglugerdir/nr/1212-2015

• Ég hvet ykkur til þess að heimsækja vefi sveitarfélaganna og skoða upplýsingar um bæjarstjórnir. Dæmi eru vefir Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Garðabæjar og Reykjanesbæjar.

• Svo eru það fundargerðirnar sem er m.a. að finna á vef Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Garðabæjar og Reykjanesbæjar.

• Að lokum er að finna opið bókhald m.a. á vef Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Kópavogs og Reykjanesbæjar.

Undanfarinn mánuð hafa borist æðislegar fréttir. Við Íslendingar hlutum okkar annan nóbelsverðlaunahafa í bókmenntum, kjarasamningar héldu, Melaskóli vann Svakalegu lestrarkeppnina, samtal þjóðar var haldið þann 10.október sl., fyrstu jólabækurnar og græna jólatertan eru komnar í búðir; ég gæti haldið lengi áfram.

Samt fá þessar fréttir voða lítið pláss. Í staðinn heyrum við af átökum innan ASÍ, mögulegum samkeppnisbrotum, átökum úti í heimi, deilum á Alþingi; og þá er ég aðeins búinn að telja þessa viku.

Ofan á það allt skiptir svo gríðarlegu máli að nota peptíða, Ozempic og allt það drasl, líta vel út, vera með stórt tengslanet og djamma fram á nótt.

Já, lífið er flókið!

Er betra að lifa í batnandi heimi?

Heimurinn hefur breyst töluvert undanfarin ár. Fyrir þrjátíu árum voru ekki til fyrirbæri á borð við Facebook, Instagram og TikTok. Þá lögðu fyrirtæki allt í það að auglýsa fyrir okkur vörur sínar með formlegum auglýsingum í dagblöðum eða sjónvarpi. Nú þarf helst að dansa einhvern kjánalegan dans eða ,,mæma’’ í myndbandi, helst undir einni mínútu, með vöruna einhverstaðar á skjánum.

Fyrir fjörutíu árum voru ekki til fyrirbæri á borð við snjallsíma. Þá þurfti fólk að burðast með klunnalega síma eða nota þá heima fyrir eða í vinnu. Samskipti með tölvupósti fóru fram í gegnum borðtölvu. Nú þykir það ómögulegt ef að við gleymum símanum heima.

Vanlíðan og skautun

Ég hef áður talað um skautun í þjóðfélaginu, m.a. í greininni Geta öll dýrin í skóginum verið vinir? og Hvað ef?

En það er áhugavert að skoða hvort að líðan hefur versnað meðfram aukinni notkun samfélagsmiðla. Vissulega hefur rannsóknum um þetta fjölgað en sem var á níunda áratugnum en staðan í dag er þannig að 43,3% framhaldsskólanema meta andlega heilsu sína sæmilega eða lélega (Embætti Landlæknis, 2026). Á Forvarnardaginn þann 1.október sl. fór fréttastofa Ríkisútvarpsins í heimsókn í Verslunarskóla Íslands. Þegar Erla María Davíðsdóttir, fréttamaður, spurði ungmennin ,,Hvers vegna líður ungu fólki illa í dag?’’, stóð ekki á svörum: samfélagsmiðlarnir voru það fyrsta sem var nefnt, til viðbótar við staðalímyndir (RÚV, 2026).

Svo er önnur staðreynd: 11,4% fullorðinna eru einmana, þrátt fyrir að við séum tengdari en nokkru sinni fyrr í gegnum þessi litlu box (Embætti Landlæknis, 2026).

Einmana á tengdum tímum

Stöldrum reyndar aðeins við einmanaleikann. Í fyrra upplifuðu 18,3% ungs fólks að þau væru einmana samanborið við 11,4% árið 2016. Þetta er raunverulegt vandamál!

Við virðumst misskilja einmanaleika. Fólk sem er eitt er ekki endilega einmana. Sumir eru einfaldlega ,,introvert’’. Aftur á móti þurfum við flest einhvern félagsskap, mismikinn og í mismunandi formi, en þegar að hann er núll, getur lífið orðið erfitt. Það kallast einmanaleiki

Þetta þekki ég sjálfur. Ég hef upplifað það að drukkna í of miklum félagsskap (sem þætti eflaust ekki endilega mikill), og svo vera á núllpunkti, einmana.

Samfélagsmiðlar geta nefnilega hjálpað mörgum. En við verðum að finna jafnvægi milli þess að fara alfarið í gegnum þá, annarsvegar og í formi mannlegra samskipta, hinsvegar.

Við verðum að líta í kringum okkur, en um leið virða það sem fólk þarf.

Á að banna aftur bjórinn?

Hugmyndir eins og að banna samfélagsmiðla fyrir ungt fólk hafa komið upp, oft frá einstaklingum sem auglýsa sig eða sína starfsemi einna mest í gegnum samfélagsmiðla.

En ég held að við sem heimur verðum að gera okkur grein fyrir því að við getum ekki bannað hlutina. Ég get nefnt dæmi. Hér á Íslandi á ÁTVR að vera með einkaleyfi fyrir sölu áfengis á Íslandi. Samt spretta hér upp netverslanir með áfengi eins og gorkúlur. Persónulega hef ég sjaldan séð jafn mikla unglingadrykkju, þegar ég fer í teiti með öðru ungu fólki kemur fólk með heilu rúturnar af Gull og Carlsberg.

Annað dæmi. Hér á Íslandi eiga örfáir að hafa leyfi til sölu happdrættismiða og reksturs veðmála, þ.á.m. Íslensk Getspá og Háskóli Íslands. Samt koma núna ,,áhrifavaldar’’ (sem nb. er hugtak sem að þekktist ekki svo vel fyrir tuttugu árum) og auglýsa vefsíður á borð við Coolbet og Betson í stórum stíl.

Við getum ekki bannað netið, sama hvað við viljum. En það eru til ýmsar lausnir.

Ótrúlegt en satt eru til lausnir!

Í upphafi þessa pistils nefndi ég hvað við eigum það til að festa okkur í neikvæðninni. En við getum sýnt okkur sjálfum virðingu og samfélagslega ábyrgð.

Nýlega rakst ég á vefsíðuna betrifrettir.is. Ég hef verið að reyna að finna út hver ber ábyrgð á henni, en hún er algjör snilld fyrir þá sem vilja einblína á jákvæðar fréttir.

Við getum hætt að fylgja aðgöngum, sett upp app á borð við Brainrot, eða bara hætt á þessum miðlum. Á sama tíma geta áhrifavaldar hætt að benda á peptíða o.þ.h. og benda frekar á góða bók eða hluti til að styrkja okkur.

Ég held að hver og einn þurfi að skoða þetta fyrir sig, líta í eigin barm, því oftast er lausnina að finna þar.

Lokaorð

Að lokum langar mig þó ekki að enda á neikvæðninni allri saman. Margt gott er í pípunum eða þegar í framkvæmd.

Ég get t.a.m. nefnt góð störf frú Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands. Hún hefur lengi talað fyrir ábyrgri notkun tækninnar og setti á dagskrá Samtal þjóðar, sem fór fram 10.október sl. og örugglega einhverntímann aftur.

Svo er helling af fólki sem hefur talað um þetta sama, áhrifavaldar eru margir að standa sig mjög vel og láta þetta málefni sig varða. Því ber að hrósa!

Svo verð ég að hrósa öllum þeim sem hafa náð að komast af samfélagsmiðlum eða tekið vel til á þeim. Það er gríðarlega erfitt fyrir marga!

Heimildir og frekara lesefni:

• Stuðst var við Lýðheilsuvísa Embættis Landlæknis (uppfært 23.9.2026) Sótt af: https://www.island.is/lydheilsuvisar/ [mælaborð]

• Stuðst var við frétt Erlu Maríu Davíðsdóttur og Jóhönnu Vigdísar Hjaltadóttur hjá fréttastofu RÚV (1.10.2026) Sótt af: https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/frettir/30762/bfblqk/mikilvaegt-ad-geta-talad-um-erfidu-hlutina/

• Vefsíðan Betri fréttir var opnuð fyrr í október, hana er hægt að finna á: https://www.betrifrettir.is/

• Langar líka að benda á Samtal þjóðar, verkefni frú Höllu Tómasdóttur: https://www.talasaman.is/

Ég fékk fyrst sjálfsvígshugsanir um þrettán ára aldur. Það er alltaf ógeðslega erfið tilfinning. Utanaðkomandi hugsanir gjörsamlega taka yfir þig og reyna að telja þér trú um það að allt yrði nú betra án þín. Sem betur fer hef ég alltaf náð að sigrast á þeim. Það á þó ekki við um alla.

Hlutfallslegar breytingar á fjölda sjálfsvíga hafa því miður ekki verið miklar á undanförnum árum. Síðan 1999 hafa sjálfsvíg verið á bilinu 8-18 á hverja 100.000 íbúa Íslands (Embætti Landlæknis, 2026). Á þessum 27 árum hefur mikið breyst og þjóðin gengið í gegnum ýmis áföll.

Sum voru óviðráðanleg, eins og Covid. Önnur voru að hluta til mannana verk, líkt og bankahrunið. Allskonar ástæður búa að baki sjálfsvígi og sjálfsvígstilraunum. En hver einstaklingur sem við missum, er einum of mikið!

Gott fólk og vont fólk

Við erum öll fólk. Fólk sem að hefur ólíkar skoðanir á hlutunum. Fólk sem að hefur mismunandi hagsmuni, mismunandi reynslu. Fólk virðist stundum gleyma því.

Í aðdraganda og í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslunnar hefur borið á mikilli skautun í þjóðfélaginu.

Fólk er að ausa úr skál reiði sinnar á samfélagsmiðlum. Þessir miðlar, sem margt fólk hugsar sem stað til þess að vera í samskiptum við sína nánustu, hafa þróast yfir í það að verða gróðrarspretta haturs og dónaskapar. Við sjáum fólk, sem er drifið áfram af hugsjón til þess að gera heiminn að betri stað vera skotmark. Margt fullorðið fólk virðist líta þannig á að þeir geti sent hverjum sem er, hótanir um hvað sem er.

Á sama tíma sjáum við heiminn í nýju ljósi. Stríð geysa allsstaðar um heiminn og sumt fólk virðist ýta undir þau fremur en að stuðla að friði. Flóttamenn hlaupa undan lífi sínu, á meðan að heimurinn sprengir heimili þeirra hleypa þau þeim ekki í skjól.

Hvað ef við getum stoppað þetta?

Heimurinn er á ákveðnum tímamótum. Friður og virðing fyrir góðu lífi eru greinilega ekki fyrstu forgangsmál. Við erum vissulega meira að hlúa að okkur og heilbrigðisþjónusta, geðheilbrigðisþjónusta er víða betri. En það vegur lítið upp á móti öllu því sem að hefur gert heiminn verri.

Hvað ef að við gætum bara hætt að fúkyrða alla á Facebook?

Hvað ef að við gætum hætt að standa í stríði og staðið með friði?

Hvað ef að við gætum hætt að hugsa bara um okkur sjálf og hugsað líka um náungann?

Hvað ef að fleiri gerast sjálfboðaliðar og leggja sig fram við að hjálpa öðrum?

En það er ljós í myrkrinu, það er hægt að gera heiminn að betri stað.

Við getum öll gert eitthvað

Það þýðir ekki að minnast allra þeirra sem falla fyrir sjálfsvígi einn daginn og hvetja fólk til þess að fara í dýflissuna þann næsta.

Við getum öll byrjað á því að brosa framan í næsta mann.

Spyrja ,,hvernig hefur þú það’’?

Anda áður en að við setjum inn komment.

Svara fólki sem að leitar til okkar.

Gerst sjálfboðaliðar.

Því miður ræður okkar velvilji ekki úrslitum í baráttunni gegn sjálfsvígum. En ég er viss um að ef við leggjumst öll á eitt, getum við fækkað sjálfsvígum. Í gulum september hefur einmitt verið fjallað um þetta, fólk hvatt til þess að setja gula miða á víð og dreif með hvetjandi og hughreystandi skilaboð. Því að við vitum ekki hvort að manneskjunni líður illa.

En auðvitað þarf það líka að haldast í hendur við úrræði sem að gagnast fólki, stuðningur og utanumhald. Við verðum að bæta geðheilbrigðisþjónustu, stytta biðlista og gera raunhæfar kröfur.

Við verðum að standa upp og gera okkar til að stuðla að betri líðan fólks - því að við erum öll þess virði að geta lifað ánægjulegu lífi!

Heimildir og frekara lesefni:

• Tölfræði um sjálfsvíg hjá Embætti Landlæknis (1999-2024). Sótt af: https://island.is/tolfraedi-um-sjalfsvig þann 10.september 2026

• Hægt er að sjá nánar um Gulan september á www.gulurseptember.is eða á samfélagsmiðlum @gulurseptember

Það er alltaf gaman þegar að maður ýtir á enter takkann. Hvort sem það sé verið að senda umsókn, senda inn grein, samþykkja tilboð, monta sig af nýjum áfanga, nú eða opna vefsíðu.

Ég hef lengi haft gaman af því að skrifa. Ég hef skrifað allskonar efni, allt frá fréttatilkynningum til umsagna um stjórnvaldsmál. Þetta voru í upphafi iðulega langir textar, uppfullir af misgáfulegum staðreyndum.

Ótrúlegt en satt hafði ég þó ekki birt eina einustu grein þegar liðið var á árið 2025. Um haustið ákvað ég að gera eitthvað í því og 27.október 2025 á Alicante sendi ég inn mína fyrstu grein í fjölmiðil. Hún bar það skemmtilega heiti Geta öll dýrin í skóginum verið vinir? og fjallaði um aukna skautun í samfélagsumræðunni.

Síðan þá hafa birst eftir mig fimm aðrar greinar. Allar voru þær birtar á Vísi á tímabilinu nóvember 2025 til maí 2026, að undanskilinni einni grein sem birtist í Fjarðarfréttum hér í Hafnarfirði.

Um sumarið, að loknum sveitarstjórnarkosningum, byrjaði þjóðin að rökræða um Evrópusambandið. Vísvitandi ákvað ég að birta enga grein á þessum tíma og rökin voru tvenn. Annarsvegar var alltof mikil skautun í ESB umræðunni, sem mig langaði ekki að taka þátt í. Hinsvegar vissi ég að greinar um önnur málefni en ESB myndu drukkna í umræðunni.

En nú er þjóðaratkvæðagreiðslan afstaðin og því tilvalinn tími til þess að koma sér aftur af stað. En í þetta skiptið ákvað ég að gera þetta öðruvísi.

Ný stefna

Ég ákvað að setja mér stefnu um að skrifa oftar stutta pistla um hnitmiðaðri málefni sem að mér finnst áhugaverð og tilefni til þess að fjalla um. Tilgangur þessarar síðu, Hugleiðinga, er að vera vettvangur fyrir þessa pistla og opna á samfélag fólks sem að deilir svipuðum áhuga á málefnum líðandi stundar.

Á sama tíma mun ég í minna mæli birta greinar í fjölmiðla, og það yrði þá helst í tengslum við hin ýmsu störf sem ég sinni. Þær greinar birtast áfram á steinarbragi.is/greinar en ég mun þó uppfæra Hugleiðara (það eru þeir sem lesa Hugleiðingar) þegar að slíkar greinar bætast í safnið.

Hvernig virkar þetta?

Þessi vefsíða er keyrð á forritinu Substack. Víðsvegar um síðuna er hægt að skrá netfangið sitt á póstlista, og þá færð þú tölvupóst þegar að nýr pistill birtist.

Einnig er hægt að lesa í Substack appinu, en þar má einnig finna kempur á borð við: Dr. Eirík Rögnvaldsson, Jóhann Pál Jóhannsson, Dag B. Eggertsson og Snorra Másson.

Einfaldasta leiðin er þó að fara inn á síðuna hugleidingar.steinarbragi.is og lesa pistlana þar.

Subscribe now

Takk fyrir að lesa!

Það er alltaf erfitt þegar að þú ferð af stað í svona vegferð að átta sig á því hvort að fólk muni yfir höfuð lesa pistlana þína. Þú verður að vera ansi bjartsýnn þegar að þú ferð með svona apparat í loftið.

Ég er því afar þakklátur fyrir hvern og einn lestur, hvern og einn einstakling sem að sýnir efninu mínu áhuga.

Ég vil þakka þér kærlega fyrir að gefa þér tíma til þess að skoða þig um og virða fyrir þér það sem á þessari síðu er.

Ef að þú vilt vita meira um mig, getur þú farið í ,,About’’ í valmyndinni. Ég hef ekki enn getað breytt þýðingunni á sumum tökkum hér á síðunni, ég vona að þið sýnið skilning á því.

Einnig vil ég benda á að ég er alltaf opinn fyrir samtali, endilega sendu mér póst á hallo@steinarbragi.is eða einkaskilaboð á samfélagsmiðla þar sem að ég er með notendanafnið @steinarnoi.

Fyrsta greinin á þessum vef er þegar farin í loftið og ég vona að þið kynnið ykkur hana.

En fyrst og fremst, takk fyrir að lesa!

Ykkar,

Steinar Bragi

Subscribe now

Í baráttunni fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna kom í ljós að Íslendingum þykir greinilega vænt um landið sitt. Þjóðin vill vernda sjálfstæði landsins og ráða sínum málum sjálf.

Ég geri ráð fyrir að sömu einstaklingar, og í rauninni við öll, viljum vernda tungumálið. Það er oft talað um á stórum dögum að það eigi undir högg að sækja. Við höfum samband við stórfyrirtæki úti í heimi til þess að tala fyrir innleiðingu íslensku í alla þessa tækni. Við kvörtum undan gervigreindar-íslensku og hvernig ,,fín’’ íslenska eigi að vera.

Á sama tíma höldum við íslenskunni í heiðri með því að hafa allt efni á íslensku, tala íslensku og kynna íslensku, ekki satt?

Ferðalag í tveim heimum

Tökum lítið dæmi. Í sumar fór ég í ferðalag til Bandaríkjanna. Áður en ég lagði af stað fyllti ég út ESTA, allt á íslensku, auðvitað einhver bjöguð orð sem má bæta, en samt ansi vel þýtt.

Við keyrðum í Teslu út á völl, þar sem að allt viðmótið er á snuðrulausri íslensku og ekki má búast við að það hafi verið framkvæmt af gervigreind. Á leiðinni birtir maður myndband á TikTok, þar sem allt er á snuðrulausri íslensku.

Aftur á móti, þegar að maður mætir út á Keflavíkurflugvöll, sem er í eigu íslenska ríkisins, eru flest skilti og efni feitletruð á ensku en með mjög smáum eða jafnvel engum íslenskum texta.

Maður gengur í gegnum flugvöllinn og fer upp í vél Icelandair. Eðlilega skoðar maður matseðilinn. ,,Verði þér að góðu’’, stendur skýrum stöfum á forsíðunni en það er um það bil allur íslenski textinn þar. Eflaust er það plássleysi sem hamlar notkun íslenskunnar, kannski er það betra í afþreyingarskjánum? Nei vinur minn. Efnið þar er á mjög bágri eða engri íslensku yfirhöfuð.

Á meðan að erlend fyrirtæki og jafnvel erlend stjórnvöld eru öll af vilja gerð til þess að bæta íslenskum texta inn í kerfin sín (sem að Íslendingar nota oft ekki), nennum við Íslendingar ekki einu sinni að þýða eins einfalt efni og matseðil eða skilti yfir á íslensku.

Diabetes eða sykursýki?

Mig langar að taka annað dæmi. Ég er með diabetes, eða það sem áður var á íslensku kallað sykursýki. Árið 2022 voru hagsmunasamtök fólks með þennan sjúkdóm, Samtök sykursjúkra, skýrð Diabetes Ísland. Góð og gild ástæða var til að hverfa frá orðinu sykursýki, enda getur það valdið misskilningi á einkennum sjúkdómsins. En í stað þess að líta inn á við og efla íslenskuna sem fullgilt læknamál, ákváðum við að taka upp erlenda orðið Diabetes.

Orðið Diabetes latneskt en á rætur að rekja til forn-gríska orðsins diabētēs. Bókstafleg meining þess í forn-grísku er ,,að flæða í gegn’’. Orðið sykursýki er líkast til upprunnið úr nágrannamálum, t.d. dönsku þar sem var talað um sukkersyge, eða þýsku þar sem var talað um Zuckerkrankheit. Markmiðið með þeim heitum var eflaust að skilgreina betur einkenni sjúkdómsins, því að þvagið væri sætt. En eins og með mörg önnur orð yfir ýmsa sjúkdóma, á það ekki við í dag.

Tískan hefur því verið að horfa til latneska orðsins. Enginn vilji hefur verið til þess að leita á ný mið eftir nýju orði.

Hættuleg þróun

Þessi litla dæmisaga getur þóst saklaus, en ef ekki er að gáð getur þetta reynst hættuleg þróun. Eitt og eitt orð getur breyst úr íslensku í ensku (eða önnur tungumál) án nokkurra vandkvæða, en eftir því sem að fleiri íslensk orð hverfa, því veikari verður íslenskan.

Við erum að sjá þetta allt í kringum okkur. Verslanir á borð við Rúmfatalagerinn og Fríhöfnina eru orðnar að Jysk og Ísland Duty Free. Ef við lítum lengra aftur í tímann má sjá fleyg heiti á borð við Flugleiðir, en síðustu vísbendingar um það heiti eru í kringum 2003 og síðan þá hefur sama félag einfaldlega verið kallað Icelandair. Á sama tíma má sjá stór flugfélög bera enn heiti sem hafa merkingu á þeirra móðurmáli. Ég get nefnt Lufthansa (Luft er loft á þýsku og hansa vísun í Hansasambandið) og Aer Lingus (dregið af orðinu aerloingeas á írsku).

Við erum hætt að þýða heiti nýrra alþjóðlegra þáttasería þegar þær koma til landsins. Gott dæmi um þetta er þáttaröðin Taskmaster, sem að heitir Suurmestari í Finnlandi og Kongen befaler í Noregi, en fékk að heita Taskmaster Ísland hér á landi. Annað dæmi er breska söngvakeppnin Idol, sem fékk að heita Stjörnuleit í gamla daga, en árið 2022, þegar þáttaröðin kom aftur til Íslands, hét það einfaldlega bara Idol.

Ég gæti haldið lengi áfram.

Snúum vörn í sókn

Við viljum vernda íslenskuna, ekki satt? Gerum þá eitthvað í því!

Þýðum markaðsefni, skiptum viðmótinu í okkar kerfum yfir á íslensku, höldum áfram að skapa ný orð.

Íslenskan á að vera tungumál í stöðugri sókn. Hún er það að mörgu leyti, en betur má ef duga skal!

–

Frekara lesefni

• Læra má nánar um uppruna orðsins diabetes og sykursýki inn á Etymonline: https://www.etymonline.com/search?q=diabetes

• Einnig er að finna gagnlegt efni um sjúkdóminn á Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Diabetes

• Langar einnig að benda á að skemmtilegar umræður um íslenskuna geta skapast á Facebook-hópnum Málspjall, sem að Dr. Eiríkur Rögnvaldsson heldur úti: https://www.facebook.com/groups/malspjall/